Czy stewia jest zdrowa? Fakty o popularnym słodziku

Stewia sprawdza się, gdy chcesz obniżyć ilość cukru w diecie bez dokładania kalorii. Może pomóc przy cukrzycy typu 2, insulinooporności i redukcji masy ciała, a także wtedy, gdy po prostu słodzisz kawę i herbatę. Nie jest natomiast „zdrowym cukrem”, który pozwala jeść słodycze bez ograniczeń, ani lekiem na cokolwiek. Nie każdemu odpowiada jej smak, a w wielu gotowych produktach stewia to tylko niewielki dodatek do mniej oczywistych składników, takich jak erytrytol czy dekstroza. Poniżej znajdziesz wyjaśnienie, co faktycznie wiadomo o jej wpływie na zdrowie, jak bezpiecznie ją stosować i na co zwracać uwagę przy zakupach.

Czym właściwie jest stewia

Słodzik pochodzi z liści Stevia rebaudiana, rośliny z Ameryki Południowej. Za słodki smak odpowiadają glikozydy steviolowe, głównie stewiozyd i rebaudiozyd A. Są one 200–300 razy słodsze od sacharozy i praktycznie nie mają kalorii. Dlatego do osłodzenia herbaty wystarczy ilość mniejsza niż czubek łyżeczki.

W Unii Europejskiej dozwolone są wyłącznie oczyszczone ekstrakty o wysokiej zawartości glikozydów, oznaczane symbolem E960. Zmielone liście czy zielone ekstrakty z „ekologicznych” sklepów nie mają statusu dodatku do żywności, choć często reklamuje się je jako zdrowszą, bardziej naturalną wersję. Na tej samej zasadzie nie każdy produkt z zieloną roślinką na opakowaniu zawiera to, co dopuszczono do sprzedaży jako słodzik.

Wpływ na cukier we krwi i wagę

Glukoza i insulina

Glikozydy steviolowe nie podnoszą poziomu glukozy we krwi, bo organizm nie przyswaja ich jak węglowodanów. Bakterie jelitowe odcinają od nich cząsteczki glukozy, a pozostały steviol jest wchłaniany, przetwarzany w wątrobie i wydalany z moczem.

W badaniach z udziałem ochotników posiłki słodzone stewią dawały niższą glikemię poposiłkową niż posiłki z sacharozą. Wyniki są spójne, dlatego to najlepiej udokumentowana zaleta tego słodzika.

Dla osób z cukrzycą to konkretna korzyść. Trzeba jednak pamiętać, że ciasteczko „bez cukru”, słodzone stewią, nadal zawiera mąkę i tłuszcz. Węglowodany z mąki liczą się tak samo jak te z cukru, więc takie ciastko może podnieść glukozę mimo braku sacharozy w składzie.

Pojawiają się też doniesienia o delikatnym wpływie stewii na wydzielanie insuliny. Dowody są jednak zbyt słabe, żeby traktować ją jak wsparcie leczenia.

Masa ciała

Zamiana cukru na stewię obniża kaloryczność diety, ale tylko wtedy, gdy nie „rekompensujesz” tego gdzie indziej. Jeśli po kawie słodzonej stewią pojawia się przyzwolenie na dodatkowy deser, bilans wraca do punktu wyjścia, a czasem wypada nawet gorzej.

W 2023 roku WHO wydała warunkowe zalecenie, by nie stosować słodzików bezkalorycznych jako metody kontroli masy ciała. Przeglądy badań nie wykazały trwałych korzyści w długim terminie. Dotyczy to wszystkich słodzików, nie tylko stewii.

Realna wartość stewii leży więc gdzie indziej: ułatwia stopniowe odzwyczajanie się od intensywnie słodkiego smaku. Jeśli używasz jej w ten sposób i z czasem ograniczasz ilość słodyczy, jest to dobre narzędzie. Jeśli utrwala w Tobie potrzebę bardzo słodkich smaków, jej zalety szybko się zacierają.

Bezpieczeństwo i dopuszczalne dawki

Dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) wynosi 4 mg na kilogram masy ciała, w przeliczeniu na steviol. Dla osoby ważącej 70 kg to około 280 mg. Zwykłe słodzenie napojów rzadko zbliża się do tej granicy. Może się to jednak zdarzyć komuś, kto pije kilka słodzonych napojów dziennie i do tego sięga po produkty „light”, jogurty z dodatkiem słodzików czy batony proteinowe.

Wcześniejsze obawy o genotoksyczność dotyczyły głównie surowych ekstraktów i metabolitów badanych in vitro. Po przeglądach europejskich i międzynarodowych oczyszczone glikozydy uznano za bezpieczne w ramach ADI.

Stewia w tabletkach czy saszetkach to często mieszanka glikozydów z erytrytolem lub dekstrozą. Sama stewia stanowi w nich ułamek masy.

To ważne, bo erytrytol w 2023 roku trafił pod lupę po badaniu łączącym wysoki poziom tego związku we krwi z większym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych, takich jak zawał czy udar. Były to dane obserwacyjne, które nie dowodzą związku przyczynowego. Mimo to osoby z grup ryzyka powinny czytać etykiety i sprawdzać, czy w składzie słodzika nie ma erytrytolu.

Stewia a jelita, ciśnienie i zęby

Mikrobiom jelitowy

Część glikozydów trafia do jelita grubego, gdzie rozkładają je bakterie. Pojawiło się więc pytanie, czy zaburza to skład mikrobioty, czyli bakterii zamieszkujących jelita.

Dotychczasowe wyniki są niejednoznaczne. Część badań na zwierzętach i w warunkach laboratoryjnych wskazuje na zmiany. Badania na ludziach, zwłaszcza przy typowych dawkach, nie potwierdzają wyraźnego szkodliwego wpływu.

Brakuje jednak długoterminowych obserwacji. Przy wielu słodzikach zakres niewiadomych jest podobny, więc trudno mówić o jednoznacznym werdykcie. Rozsądnie jest przyjąć, że przy umiarkowanych ilościach nie ma powodów do niepokoju, ale warto śledzić nowe doniesienia.

Dolegliwości trawienne, takie jak wzdęcia i luźne stolce, wywołuje zwykle nadmiar mieszanek stewii z dodatkami, zwłaszcza z alkoholami cukrowymi. Sama stewia rzadko to powoduje.

Ciśnienie i zęby

Niektóre badania sugerują lekkie obniżenie ciśnienia przy dużych dawkach glikozydów. Efekt jest jednak zbyt mały i niepewny, by liczyć na niego w terapii nadciśnienia. Osoby przyjmujące leki na ciśnienie powinny wiedzieć, że teoretycznie możliwe jest sumowanie się działania.

Dla zębów stewia jest korzystniejsza niż cukier, ponieważ bakterie próchnicotwórcze nie wykorzystują jej do produkcji kwasów.

W praktyce jednak wiele napojów słodzonych stewią zawiera kwas cytrynowy lub fosforowy. To one mogą szkodzić szkliwu, a nie sam słodzik. Jeśli więc sięgasz po gazowane napoje „zero”, polecaną praktyką jest płukanie jamy ustnej wodą po ich wypiciu.

Ciąża i dzieci

Dla kobiet w ciąży i dzieci obowiązują te same limity ADI co dla dorosłych, przeliczane na masę ciała. Nie ma dowodów na szkodliwość w typowych ilościach, ale lepiej nie traktować stewii jako podstawy diety dziecięcej. Dzieci, które od początku jedzą mniej słodkie potrawy, łatwiej utrzymują później zdrowe nawyki.

Smak i zastosowanie w kuchni

Największy problem stewii to goryczkowy, lekko lukrecjowy posmak, szczególnie przy wyższych stężeniach. Rebaudiozyd A jest łagodniejszy niż stewiozyd, dlatego dobre produkty opierają się właśnie na nim. Droższe preparaty z rebaudiozydem M bywają wyraźnie smaczniejsze i pozbawione przykrej nuty. Jeśli stewia Ci nie smakuje, warto spróbować innej marki, zanim całkiem z niej zrezygnujesz.

Stewia dobrze znosi wysoką temperaturę, więc nadaje się do pieczenia i gotowania. Nie zastępuje jednak cukru pod względem objętości, nie karmelizuje się i nie daje struktury ciastu. Przy wypiekach zwykle potrzebna jest mieszanka z substancjami wypełniającymi albo przepis przygotowany specjalnie z myślą o słodziku.

  • Do kawy i herbaty: kilka kropli lub pół tabletki, więcej szybko wychodzi na gorycz.
  • Do deserów na zimno: sprawdza się w jogurtach, kisielach i musach.
  • Do wypieków: najlepiej w połączeniu z erytrytolem lub ksylitolem.
  • Do dżemów: stewia nie konserwuje, więc słoiki trzeba pasteryzować lub trzymać w lodówce.

Kto powinien uważać

Osoby uczulone na rośliny z rodziny astrowatych (np. ambrozję, rumianek czy chryzantemy) mogą reagować na stewię, choć są to rzadkie przypadki. Dotyczy to głównie surowych liści i mniej oczyszczonych ekstraktów. Jeśli po pierwszym użyciu pojawi się wysypka, swędzenie lub obrzęk, odstaw produkt i skonsultuj się z lekarzem.

Ostrożność wskazana jest też przy przyjmowaniu leków na nadciśnienie i leków przeciwcukrzycowych. Nie chodzi o groźną interakcję, tylko o możliwość nieznacznej zmiany odpowiedzi organizmu. Osoby leczone w ten sposób mogą po prostu dokładniej obserwować wyniki pomiarów ciśnienia i glikemii, zwłaszcza gdy zaczynają używać stewii regularnie.

Podsumowanie

Stewia jest bezpieczna w zalecanych ilościach i lepsza od cukru pod względem glikemii, kalorii i zdrowia zębów. Nie jest jednak magicznym rozwiązaniem. Największy sens ma jako element stopniowego zmniejszania ogólnej słodyczy w diecie, a nie jako przepustka do nieograniczonego jedzenia słodkości. Warto wybierać produkty z krótkim składem, najlepiej z samymi glikozydami steviolowymi, i unikać mieszanek, w których stewia pełni rolę reklamowego dodatku. Kilka kropli w porannej kawie to dobry początek, a prawdziwy efekt przyniesie dopiero stopniowe przyzwyczajanie się do mniej słodkiego smaku w całej diecie.